برای درک بهتر انواع رویکردهای روانشناسی، ابتدا باید نشانه‌ها، زمینه‌ها و تفاوت‌های مهم آن را بشناسیم.
اگر چند پروفایل روان‌شناس را دیده باشید، احتمالاً با نام‌هایی مثل CBT، طرحواره‌درمانی، ACT، روان‌پویشی، درمان مبتنی بر پذیرش، درمان هیجان‌مدار یا رویکرد تلفیقی روبه‌رو شده‌اید. سؤال طبیعی این است: این رویکردها چه فرقی دارند و آیا باید قبل از انتخاب روان‌شناس بدانم کدام رویکرد برای من بهتر است؟
رویکرد درمانی را می‌توان نقشه‌ای دانست که به درمانگر کمک می‌کند مسئله را چگونه بفهمد، روی چه بخش‌هایی تمرکز کند و در جلسه از چه روش‌هایی استفاده کند. انجمن روانشناسی آمریکا نیز نظریه یا رویکرد روان‌درمانی را نوعی «نقشه راه» برای فهم مراجع و مسئله او توصیف می‌کند. اما این به معنی وجود یک رویکرد واحد و بهترین برای همه افراد نیست.
برای انتخاب متخصص، لازم نیست قبل از اولین جلسه تبدیل به متخصص مکاتب روانشناسی شوید. مهم‌تر این است که بدانید رویکرد چیست، چه تفاوتی در تجربه جلسه ایجاد می‌کند، شواهد علمی درباره مسئله شما چه می‌گویند و درمانگر تا چه اندازه در استفاده از رویکردش آموزش و تجربه دارد.
رویکرد درمانی در روانشناسی چیست؟
رویکرد درمانی مجموعه‌ای از فرض‌ها و روش‌هاست که مشخص می‌کند درمانگر چگونه مشکل را مفهوم‌سازی می‌کند و برای تغییر روی چه چیزهایی تمرکز دارد.
برای مثال دو درمانگر ممکن است هر دو با اضطراب کار کنند، اما یکی بیشتر روی افکار، رفتارها و مواجهه تدریجی تمرکز کند و دیگری بیشتر الگوهای رابطه‌ای، تجربه‌های گذشته یا تعارض‌های درونی را بررسی کند.
بنابراین رویکرد درمانی با «موضوع مراجعه» یک چیز نیست.
اضطراب می‌تواند مسئله مراجعه باشد؛ CBT یکی از رویکردهایی است که ممکن است برای کار روی آن استفاده شود.
انواع رویکردهای روانشناسی کدام‌اند؟
روان‌درمانی ده‌ها مدل و روش دارد، اما بسیاری از آنها را می‌توان در چند خانواده کلی‌تر قرار داد. APA رویکردهای روان‌درمانی را در دسته‌هایی مانند روان‌پویشی، رفتاری، شناختی، انسان‌گرایانه و تلفیقی توضیح می‌دهد.
در عمل ممکن است نام‌های بسیار بیشتری ببینید، چون از دل این خانواده‌ها روش‌های تخصصی‌تری ایجاد شده‌اند.
درمان شناختی رفتاری یا CBT چیست؟
CBT یکی از شناخته‌شده‌ترین رویکردهای روان‌درمانی است. تمرکز آن معمولاً بر ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارهاست و درمانگر و مراجع تلاش می‌کنند الگوهایی را که مشکل را حفظ می‌کنند شناسایی و تغییر دهند.
جلسات CBT ممکن است ساختارمندتر باشند و تمرین یا تکلیف بین جلسات نیز بخشی از کار باشد. APA نیز توضیح می‌دهد که رویکردهای شناختی-رفتاری اغلب عملی‌تر هستند و ممکن است شامل تمرین مهارت یا تکلیف بین جلسات باشند.
اما دانستن اینکه «CBT علمی است» برای انتخاب کافی نیست. سؤال مهم‌تر این است که برای مسئله مشخص شما چه شواهدی وجود دارد و درمانگر چقدر در استفاده از آن آموزش دیده است.
رویکرد روان‌پویشی چیست؟
در رویکردهای روان‌پویشی معمولاً توجه بیشتری به الگوهای رابطه‌ای، تجربه‌های گذشته، تعارض‌های درونی و بخش‌هایی از تجربه می‌شود که ممکن است همیشه آگاهانه نباشند.
جلسه می‌تواند کمتر شبیه حل مسئله مرحله‌به‌مرحله و بیشتر شبیه کاوش در الگوهایی باشد که در طول زمان شکل گرفته‌اند.
هدف فقط مرور گذشته نیست؛ گذشته زمانی بررسی می‌شود که بتواند به فهم الگوهای فعلی کمک کند.
درمان انسان‌گرایانه و مراجع‌محور چیست؟
در رویکردهای انسان‌گرایانه، تجربه فرد، انتخاب، رشد و رابطه درمانی جایگاه مهمی دارند. درمانگر معمولاً تلاش می‌کند فضایی ایجاد کند که مراجع بتواند بدون قضاوت تجربه‌های خود را بررسی کند.
APA در توضیح رویکردهای انسان‌گرایانه بر ظرفیت فرد برای انتخاب و رشد و همچنین اهمیت احترام و توجه به تجربه او تأکید می‌کند.
رویکردهای رفتاری چه تفاوتی دارند؟
رویکردهای رفتاری بیشتر روی رفتارهای قابل مشاهده و نقش یادگیری تمرکز می‌کنند. برای بعضی مشکلات، تکنیک‌هایی مثل مواجهه تدریجی، تمرین رفتار جدید یا تغییر الگوهای اجتنابی می‌توانند نقش مهمی داشته باشند.
امروزه مرز میان درمان رفتاری و شناختی همیشه کاملاً جدا نیست و بسیاری از روش‌ها ترکیبی از هر دو هستند.
ACT، DBT، طرحواره‌درمانی و رویکردهای جدیدتر کجا قرار می‌گیرند؟
کاربران معمولاً این نام‌ها را کنار CBT و روان‌پویشی می‌بینند و تصور می‌کنند هرکدام یک «نوع روان‌شناس» هستند. در حالی که این‌ها بیشتر روش یا مدل درمانی‌اند.
ACT
درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد روی رابطه فرد با افکار و احساسات، پذیرش تجربه‌های دشوار و حرکت در جهت ارزش‌های شخصی تمرکز دارد.
DBT
رفتاردرمانی دیالکتیکی مجموعه‌ای از راهبردهای رفتاری و مهارت‌محور است و می‌تواند شامل مهارت‌هایی مانند تنظیم هیجان، تحمل پریشانی و ارتباط مؤثر باشد.
طرحواره‌درمانی
طرحواره‌درمانی به الگوهای عمیق و تکرارشونده‌ای توجه می‌کند که ممکن است از تجربه‌های اولیه شکل گرفته باشند و در روابط و تصمیم‌های بزرگسالی ادامه پیدا کنند.
این توضیح‌های کوتاه برای جهت‌گیری اولیه‌اند. انتخاب یک روش نباید فقط بر اساس جذاب بودن نام آن انجام شود.
رویکرد تلفیقی یعنی چه؟
همه درمانگران خود را به یک روش واحد محدود نمی‌کنند. بعضی از متخصصان عناصر چند رویکرد را با توجه به نیاز مراجع ترکیب می‌کنند.
APA نیز اشاره می‌کند که بسیاری از درمانگران فقط به یک مکتب متکی نیستند و ممکن است از عناصر چند رویکرد استفاده کنند.
«تلفیقی» بودن به‌خودی‌خود نه مزیت است و نه ایراد. سؤال مهم این است که درمانگر بتواند توضیح دهد چرا از یک روش یا تکنیک برای مسئله شما استفاده می‌کند.
بهترین رویکرد روانشناسی کدام است؟
برای همه افراد و همه مشکلات یک پاسخ واحد وجود ندارد.
بعضی مشکلات شواهد قوی‌تری برای بعضی درمان‌ها دارند، اما حتی در همان شرایط نیز عوامل دیگری مثل شدت مشکل، همزمانی مسائل دیگر، ترجیح مراجع، تجربه درمانگر و کیفیت رابطه درمانی اهمیت دارند.
APA هم تأکید می‌کند که نوع درمان می‌تواند به شواهد پژوهشی، جهت‌گیری درمانگر و آنچه برای وضعیت فرد مناسب‌تر است بستگی داشته باشد؛ ضمن اینکه رابطه درمانی همچنان عامل مهمی در فرایند است.
پس سؤال بهتر از «بهترین رویکرد چیست؟» این است:
«برای مسئله من، چه روش‌هایی پشتوانه مناسبی دارند و این درمانگر چقدر در استفاده از آنها تجربه دارد؟»
برای اضطراب چه رویکردی مناسب‌تر است؟
برای اضطراب، بسته به نوع و شدت مسئله، چند رویکرد می‌توانند مورد استفاده قرار بگیرند. روش‌های شناختی و رفتاری در بسیاری از مشکلات اضطرابی پشتوانه پژوهشی قابل توجهی دارند، اما انتخاب درمان فقط با دیدن نام CBT نباید تمام شود.
برای مثال باید روشن شود:
- اضطراب شما دقیقاً چگونه خودش را نشان می‌دهد؟
- آیا اجتناب بخش مهمی از مشکل است؟
- آیا حملات پانیک، نگرانی مزمن یا ترس مشخص وجود دارد؟
- مسائل دیگری همزمان وجود دارند؟
- درمانگر در کار با این الگو تجربه دارد؟
یعنی تشخیص نیاز و تجربه متخصص از انتخاب نام یک رویکرد مهم‌تر است.
برای مشکلات رابطه چه رویکردی بهتر است؟
در مسائل رابطه‌ای نیز یک پاسخ واحد وجود ندارد. بعضی درمانگران از رویکردهای هیجان‌مدار، رفتاری، شناختی، سیستمی، روان‌پویشی یا تلفیقی استفاده می‌کنند.
برای کاربر بهتر است ابتدا بررسی کند درمانگر واقعاً در کار با زوج یا رابطه تجربه دارد یا نه. بعد می‌توان درباره رویکرد او سؤال کرد.
یک متخصص با تجربه مرتبط که بتواند روش خود را شفاف توضیح دهد معمولاً انتخاب قابل بررسی‌تری از فردی است که صرفاً نام یک رویکرد محبوب را در پروفایل نوشته است.
برای کودک و نوجوان رویکرد چقدر مهم است؟
در کودک و نوجوان، علاوه بر روش درمانی باید سن، مرحله رشد، نوع مشکل و میزان مشارکت والدین نیز در نظر گرفته شود.
بعضی مداخلات مستقیم با کودک انجام می‌شوند و بعضی دیگر بخش مهمی از کار را روی والدین، محیط خانواده یا رفتارهای روزمره قرار می‌دهند.
بنابراین برای کودک فقط نپرسید «رویکرد شما چیست؟»؛ بپرسید:
- با این گروه سنی چقدر کار کرده‌اید؟
- برای این نوع مسئله چه روشی استفاده می‌کنید؟
- نقش والدین در فرایند چیست؟
- چطور پیشرفت را ارزیابی می‌کنید؟
آیا باید قبل از انتخاب روان‌شناس رویکرد او را بدانیم؟
دانستن رویکرد می‌تواند مفید باشد، اما معمولاً نباید اولین فیلتر شما باشد.
یک ترتیب منطقی‌تر این است:
- آیا اطلاعات حرفه‌ای و پروانه متخصص قابل بررسی است؟
- آیا مسئله شما در حوزه فعالیت او قرار دارد؟
- آیا با گروه سنی شما کار می‌کند؟
- آیا تجربه مرتبط دارد؟
- بعد: از چه رویکرد یا روش‌هایی استفاده می‌کند؟
اگر این ترتیب را برعکس کنید، ممکن است فقط به‌دلیل علاقه به یک اصطلاح مثل CBT یا طرحواره‌درمانی، متخصصی را انتخاب کنید که تجربه کافی با مسئله شما ندارد.
آیا یک رویکرد علمی‌تر از همه رویکردهای دیگر است؟
عبارت «علمی‌ترین رویکرد» اغلب بیش از حد ساده‌کننده است.
شواهد علمی معمولاً درباره این سؤال بررسی می‌شوند که یک درمان برای یک مسئله مشخص، در یک جمعیت مشخص و تحت شرایط مشخص تا چه اندازه مؤثر بوده است.
بنابراین بهتر است به‌جای رتبه‌بندی کلی رویکردها، ببینیم برای مسئله موردنظر شما چه شواهدی وجود دارد.
همچنین بسیاری از درمانگران از عناصر مشترکی استفاده می‌کنند که فقط به یک مکتب تعلق ندارند؛ مانند ایجاد رابطه درمانی، تعیین هدف و بررسی پیشرفت.
از درمانگر درباره رویکردش چه بپرسیم؟
اگر نام رویکرد در پروفایل متخصص برایتان مبهم است، این سؤال‌ها کمک‌کننده‌تر از جستجوی طولانی در اینترنت هستند:
- برای مسئله من معمولاً چگونه کار می‌کنید؟
- از چه رویکرد یا روش‌هایی استفاده می‌کنید؟
- چرا این روش را برای مسئله من مناسب می‌دانید؟
- در جلسات بیشتر گفت‌وگو می‌کنیم یا تمرین هم داریم؟
- آیا بین جلسات تمرین یا تکلیف وجود دارد؟
- چطور متوجه می‌شویم درمان در مسیر مناسبی پیش می‌رود؟
یک پاسخ حرفه‌ای قرار نیست پر از اصطلاحات پیچیده باشد؛ باید بتوانید بفهمید قرار است چه اتفاقی بیفتد.
اگر رویکرد درمانگر را دوست نداشتیم چه کنیم؟
قبل از تغییر متخصص، بهتر است مشخص کنید دقیقاً چه چیزی برایتان مناسب نیست.
ممکن است انتظار شما از جلسات با شیوه درمانگر متفاوت باشد، ممکن است ساختار جلسات برایتان روشن نباشد یا احساس کنید روش کار با نیاز شما هماهنگ نیست.
این موضوع را می‌توان با درمانگر مطرح کرد. در یک رابطه حرفه‌ای، سؤال درباره روش و هدف درمان کاملاً قابل قبول است.
اگر پس از گفت‌وگو همچنان تناسب وجود ندارد، بررسی گزینه دیگری منطقی است.
رویکرد مهم‌تر است یا رابطه با روان‌شناس؟
این دو را نباید مقابل هم قرار داد.
روش درمان مهم است، اما درمان فقط مجموعه‌ای از تکنیک‌ها نیست. کیفیت همکاری میان مراجع و درمانگر نیز نقش مهمی دارد.
APA در راهنمای روان‌درمانی خود تأکید می‌کند که حتی وقتی یک مسئله ممکن است به روش خاصی بهتر پاسخ دهد، رابطه و اتحاد درمانی همچنان اهمیت اساسی دارد.
پس انتخاب بهتر ترکیبی است از:
روش مناسب + متخصص آموزش‌دیده + تجربه مرتبط + رابطه حرفه‌ای قابل اعتماد.
چطور اطلاعات رویکرد را در پروفایل روان‌شناس بخوانیم؟
وقتی پروفایل متخصص را می‌بینید، رویکرد را فقط یکی از چند داده تصمیم‌گیری بدانید.
ترتیب پیشنهادی بررسی:
- عنوان حرفه‌ای و پروانه
- حوزه‌های فعالیت
- مسئله‌های مرتبط
- گروه سنی
- رویکرد یا روش درمانی
- شیوه ارائه خدمات
- زمان‌های قابل رزرو
چطور در Neuroone متخصص مرتبط را پیدا کنیم؟
در Neuroone لازم نیست جستجو را از نام یک رویکرد شروع کنید. می‌توانید ابتدا از مسئله و نیاز خودتان شروع کنید و متخصصان مرتبط را محدود کنید.
بعد از رسیدن به گزینه‌های مرتبط، می‌توانید پروفایل هر متخصص را بررسی کنید و در صورت ثبت، رویکرد درمانی و سایر اطلاعات حرفه‌ای را نیز ببینید.
این ترتیب باعث می‌شود رویکرد درمانی به یکی از معیارهای انتخاب تبدیل شود، نه تنها معیار.
جمع‌بندی
رویکرد درمانی همان نقشه‌ای است که درمانگر برای فهم مسئله و انتخاب روش کار استفاده می‌کند. رویکردهای مختلف می‌توانند روی افکار، رفتار، هیجان، رابطه‌ها، تجربه‌های گذشته یا ترکیبی از این موارد تمرکز داشته باشند.
اما برای انتخاب روان‌شناس، لازم نیست قبل از مراجعه بدانید کدام مکتب «برنده» است.
مسیر کاربردی‌تر این است:
مسئله خود را مشخص کنید → متخصص دارای صلاحیت و تجربه مرتبط پیدا کنید → درباره روش درمان او سؤال کنید → تناسب روش و رابطه درمانی را در طول فرایند ارزیابی کنید.
رویکرد مهم است، اما در کنار صلاحیت، تجربه و رابطه حرفه‌ای معنا پیدا می‌کند.
سوالات متداول
رویکرد درمانی در روانشناسی چیست؟
رویکرد درمانی چارچوبی است که به درمانگر کمک می‌کند مسئله را چگونه بفهمد و از چه روش‌هایی برای ایجاد تغییر استفاده کند.
انواع رویکردهای روانشناسی کدام‌اند؟
از خانواده‌های اصلی می‌توان به رویکردهای شناختی و رفتاری، روان‌پویشی، انسان‌گرایانه و تلفیقی اشاره کرد. مدل‌های تخصصی‌تری مانند CBT، ACT، DBT و طرحواره‌درمانی نیز در عمل استفاده می‌شوند.
بهترین رویکرد روانشناسی کدام است؟
یک رویکرد واحد برای همه افراد و همه مسائل بهترین نیست. شواهد مربوط به مسئله شما، تجربه درمانگر، شرایط فردی و رابطه درمانی همگی در انتخاب اهمیت دارند.
برای اضطراب CBT بهتر است یا رویکردهای دیگر؟
روش‌های شناختی و رفتاری برای بسیاری از مشکلات اضطرابی پشتوانه پژوهشی دارند، اما نوع اضطراب، شرایط فرد و تجربه درمانگر نیز باید در انتخاب در نظر گرفته شود.
آیا لازم است رویکرد روان‌شناس را قبل از رزرو بدانیم؟
دانستن آن مفید است، اما بهتر است بعد از بررسی پروانه، تجربه مرتبط، حوزه فعالیت و گروه سنی قرار گیرد.
رویکرد تلفیقی یعنی درمانگر چند روش را با هم استفاده می‌کند؟
بله، اما تلفیق حرفه‌ای فقط کنار هم گذاشتن تصادفی تکنیک‌ها نیست. درمانگر باید بتواند انتخاب روش‌ها را بر اساس نیاز مراجع توضیح دهد.
آیا رویکرد درمانی همان تخصص روان‌شناس است؟
خیر. رویکرد به روش و چارچوب درمان اشاره دارد؛ تخصص، صلاحیت یا حوزه فعالیت مفاهیم متفاوتی هستند.
روان‌شناسان مرتبط با موضوع این مقاله
براساس حوزه‌های ثبت‌شده در پروفایل متخصصان و موضوع مقاله پیشنهاد شده‌اند.
